X
تبلیغات
Madian/Archaeology - پوشاک مادها
مقاله های باستان شناسی

مقدمه

nانسان از روزی که آموخت وجود خود را بپوشاند و در فصول سرد از پوست حیوانات و در فصول گرم از مواد نباتی و گیاهی برای پوشش خود استفاده کند همواره در این فکر بود که بابهتر کردن پوشش خود به آسایش وآرامشی درونی نائل گردد . با گذشت زمان و پدید آمدن شرایط جدید و پیشرفت های فکری و فلسفی فرم پوشاک هانیز تغییر کرد وتفکر انسانی را به سوی آراستن و و زیبا شدن سوق داد. از این رو پوشش جدای از اینکه جایگاه حریم انسانی را برای انسان حفظ می کرد بلکه موجب پیشرفت فرهنگ و تکامل عقلانی و مدنی اوشد از این رو ما در این تحقیق برآنیم که گوشه ای از این فرهنگ را که در وجود پوشاک قابل درک و تبیین است را با زبانی ساده بیان کنیم و عواملی که در این فرهنگ تاثیر گذار و تاثیر پذیر ندرا بر شماریم وپوشاک ایران باستان که ما بخشی از آن را مورد بررسی و تحلیل قرار خواهیم داد در هر دوره به شکلی نمود داشته است و هر کدام از این دوره ها درجای خود قابل بررسی و تبیین عقلانی است اما  پوشاک دوره ماد  و هخامنشی که در این مجال از آن سخن گفته خواهد شد پل ارتباطی  فرهنگ باستان با زمان ها و سلسله های بعدی است از این رو دارای اهمیت و ارزش به خصوصی است پس باتوجه به این اهمیت ما در دو بخش جداگانه به بررسی پوشاک سلسله های ماد و هخامنشیان پرداخته ایم و با توجه به سرعنوان های بیان شده هر کدام را با توجه به فصل های زیر مورد بررسی و تحلیل قرار دادایم امیدکه موردقبول واقع گردد:

nفصل اول: جغرافیای تاریخی و زیستی،فصل دوم:منابع اتخاذ شده مطالب فصل سوم: اوضاع اجتماعی ونحوه ی زندگی ونظام طبقات حاکم بر جامعه ، فصل چهارم : اعقتادات مذهبی  مادها فصل پنجم :پوشاک زنان و طبقه نظامیان ؛نتیجه گیری

بخش اول : مادها

 فصل اول: جغرافیای تاریخی و زیستی مادها

 همان گونه که می دانید اقلیم و محیط زندگی انسان موثر در نحوی زندگی ونوع پوشاک اوست چنانکه به عنوان مثال در مناطق سردسیر انسانها برای اینکه وجود خود را از سرما حفظ کند از پوشش گرم و در مقابل  درمناطق گرمسیر از پوششی که موجب خنک شدن می شد استفاده می کردند ؛پس اولین نکته ای که ما را با نوع پوشش مادها آشنا می کند حوزه جغرافیایی این سلسله است. باتوجه بحفريات و نظريات باستانشناسان و آگاهي بگذشت تمدن‌ها و مشاهده‌ي آثار بازمانده و بررسي آنها ، استنباط ميشود : هنگامي كه مادها بدنبال همزادگان خود (كه هر يك بسوئي رفته مستقر شده بودند) بفلات ايران وارد شدند ، ميبايد پوشاكي نظير پوشاك آنان داشته باشند اين همزادگان (كه سكه‌هاي تيز خود ، سغديها ، پارتي‌ها ، زرنكي‌ها ، رخجي‌ها ، اسگرتي‌ها ، ارمني‌ها ، كاپادوكي‌ها و ديگران ….. بايد بوده باشند) همگي در نقوش تخت جمشيد ساخته شده‌اند و شباهت اساسي پوشاك آنها روشن است . تاریخ مادها به دو دوره 1-قبل از پادشاهی و 2-بعد ازپادشاهی تقسیم می شود .وبا توجه به انکه در این تحقیق بیشترین توجه مابه دورانی است که مادها دارای اهمیت ساختار فرهنگی آشکار هستند پس تاثیراتی را که مادها در طی روند مهاجرت تا دوره قبل وبعدازپادشاهی را داشته اندرادر گفتار دیاکنوف مختصر کرده و نوع پوشاک ماد را در گفتار او این چنین بیان می کنیم

 به نقل از دیاکنوف مادها بعد از مهاجرت و آشنا شدن با بومیان منطقه به سه دسته تقسیم شدند که عبارت است از :

1- مادآتروپاتن که درحوزه (آذربایجان و کردستان امروزی )ساکن بودندو متاثر از فرهنگ آشوری ها،اورارتو ها، ماننا ها ، پارسوآ و زاموآ که که به احتمال پوشاک  و صنعت ریسندگی بافندگی را مادهای که در این منطقه ساکن بودند بعد از مهاجرت از این قبایل به ارمغان نگه دار شدند2- ماد سفلی که در حوزه (ری ، تهران ، همدان ، بخشی ازکرمانشاه ، ) ساکن بودند که متاثر از از همسایگان خود چون بابل و آشور، ماننا ها ، پارسوآ و زاموآ وایلامی و اقوام ساکن در لرستان و.... بودند و به احتمال از نظر پوشاک  تاثیر پذیرفته از این اقوام3- پارتاکنا  که د رحوزه ( اصفهان ، یزد ، و....) ساکن بودند که متاثر از فرهنگ های ایلامی ، آشوری ،بابلی، و .... که در بالا از آنهایاد شد فرهنگ مادها پوشاک مادها بر گرفته ازهمسایگان و اقوام دیگری چون ماناها و اورارتو ها ، آشوری ها و ... بود وبراساس مرزهای تعین شده که بیان شد بیشترین آموزهای تجربی و نقلی از این همسایگان به مادها منتقل می شد از این رو است که در بیشترین آثار ما که از قبیل نوشته ها و کتیبه ها و الواح و مهر ها به حساب می آیند که بعضا هم متعلق به اقوام به غیر از مادی است می توان نشانه های پوشاک مادی را در این آثار  جستجو کرد 

 دوران قبل از پادشاهی

دوران بعد از پادشاهی

فصل دوم: منابع اتخاذ شده پوشاک ماد

nبر اساس انچه گفته شد منابعی که می تواند ما را با نوع پوشش وانواع پوشاک مادها آشناکند عبارت است از :

nمنابع آشوری و بابلی به خصوص آثار ی که نوع پوشش ماد را به ما نشان می دهند

nآثارو نوشته های یو نانیان به خصوص هردوت

nآثار منسوب به ماد و آثار نقش برجسته شده هخامنشیان به خصوص تخت جمشید  

فصل سوم:اوضاع اجتماعی ونحوه ی زندگی ونظام طبقات حاکم برجامعه

معیشت مادها واوضاع اجتماعی ونحوی زندگی آنهاوابسته به دامداری و کشاورزی بود وبه طبع نظام طبقاتی مادها براساس این شیوه معیشتی شکل می گرفت چنانکه مردم ثروتمند پوست یوز پلنگ و مستمندان از همان دام های که در اختیار داشتند پوشاک خود را تهیه می کردند و اغلب مستمندان از پوست گوسفند استفاده می کردند پوشاک اولیه مادها که بر گرفته از اقوام بومی منطقه بود عبارت بود از :پیراهنی آستین کوتاه –تا زانو )پوستی افکنده ، بر شانه چپ استوار می گشت گاهی هم پوست را از زیر کمر بند رد می کردند لباس ماننائیان ودیگر قبایل اتحادیه مادها همین گونه بود این رسم یعنی افکندن پوست بر شانه تا امروز نیز در میان شبانان کوهستانی آذربایجان محفوظ مانده است بعد از به قدرت رسیدن مادها در این منطقه و به سلطه در آوردن اقوام دیگر مادها از نظر پوشش بسیار ترقی کردند و با استفاده از آموخته های خود از اقوام اساس پوششی را گذاشتند که بعدها هخامنشیان از این پوشش به دلیل پوشانندگی و زیبایی بسیاری که داشت استفاده کردند طبقات اجتماعی مادها عبارت بودند از:طبقه بزرگان ، اشراف“،طبقه روحانیان یامغان،طبقه سپاهیان،پیشه وران وصنتعتگران،کشاورزان،مزدوران،قبایل غیر مادی ؛که هر کدام از این طبقه ها به خصوص قشر ثروتمند و دارای منصب داری پوشاک مخصوص به خود بودند .

ویل دورانت در مورد لباس های مادی وطبقات اجتماعی مادها چنین می گوید : «طبقات بالای اجتماعی ، بنده مدو زندگی تجملی شده بودند ؛ مردانشان شلوارهای قلابدوزی شده می پوشیدند و زنان خود را با غازه و جواهر می آراستند و حتی زین و برگ اسبان را با طلا زینت می دادند . قوم ساده ای که پیش از این به چوپانی زندگی می کردند و از سوار شدن به ارابه های خشکی که چرخهایشان جز گرد های ناهموار بریده شده از تنه درختان نبود ، لدت می بردند اکنون کارشان آن بود که بر ارابه های گرانبها سوار می شدند و ار مجلس جشنی به مجلس دیگری می رفتند .»    

طرح بخشي از نقوش آشوري كه نفر اول سمت راست پوست پلنگ پوشيده است

آرایش های مو و سربندهای مادها 

بر اساس نقوش بر جسته تخت جمشیدمی توان پنج نوع آرایش موی  وسربند متفاوت را برای مادهابیان کرد:

1- ساده ترین نوع آرایش مو وسر بند مادها کلاه نمدی بی لبه ای است که کاملا بالای سر را می پوشاند از پشت این کلاه زبانه باریکی بر شانه هاآویزان است این نوع آرایش مو بیشتر مخصوص شخصیت های عالی رتبه بوده است خصوصا شاهزادگان و حاکمان استان ها به گفته هردوت این نوع آرایش «تیاره » نامیده شده است .

2- نوع دوم کلاه نمدی بی لبه ای است که کف سر را می پوشاند و زبانه ای به آن وصل است. اما آرایش با دو قطعه جانبی تکمیل شده که به دو صورت قرار می گرفتند : یا پایین کشیده شده می شد و در جلوبا دو تسمه باریک گره می خورد یا به طرف عقب کشیده می شد و در پشت سر توسط دو تسمه گره زده می شد لازم به تضیح است که این آرایش به جز زبانه پشتی بر گشته تنها از یک قطعه ساخته شده است این کلاه مخصوصا توسط مادها در مراسم استفاده می شد

3- نوع سوم کلاه دو مرتبه از جنس نمد است و یک تکه بوده و روی سر و گوش ها را می پوشاند و در قسمت جلو به صورت نوعی زیر چانه ای بسته می شود . در پشت این عرقچین نمدی روی شانه ها پایین می آید و به صورت نوکداری جمع می شود . این آرایش امتیاز ویژه اشخاص عالی مقام مادی بود که با دست های پر از پیشکش به ملاقات پاد شاهان می رفتند

4- نوع چهارم مختص منطقه سغدیانا ( سمرقندامروزی )بوده است این آرایش از یک نمد یک تکه ساخته شده که تا روی پیشانی و روی گردن پایین می آید و در جلو  توسط دو تسمه باریک بسته می شود می توان آن را به یک مقنعه تشبیه کرد .

5- آخرین نوع آرایش تاجی است نمدی این تاج مانند همان کلاه زیر گلویی که بلا ذکر شد ساخته شده اما قسمتی که طاق سر را می پوشاند . به جای گرد نوک تیز است این کلاه داری یک حفاظ ضد باد است . به این منظور یک قسمت از کلاه را برگردانده شده که از یک طرف از زیر چانه و از پشت پایین مب آید و صلیبی را در پشت سر تشکیل می دهد . این حفاظ استحکام زیادی به این کلاه می دهد.              

 

پوشاک ماد به معنای واقعی

nیک بار دیگر بر اساس نقوش برجسته تخت جمشید و گنجینه های که به دست امده اند و داده های باستان شناسی و منابع که ازآنها ذکر شدکه بی گمان مارا قادر می سازد اطلاعات دقیقی ازپوشاک مادها به دست آوریم استفاده می کنیم و پوشاک مادها را به معنای واقعی بدین قرار تقسیم بندی می کنیم که عبارت است از :

n1- پیراهن مادی  2- شلوار مادی3- کمربند مادی همراه باسگک کمانی 4- کفش مادی 5-ردای مادی 6- بالاپوش مادی 7-تزئینات مادی ها

 

nپیراهن مادی:اینو پیراهن بسیار بی زینت و بلند است و تا زانو ها می افتد . یقه آن اغلب گرد و تنگ و تا بالای گردن را می پوشاند . آستین های ان بلند بوده و قطر آن تدریجاً به طرف مچ ها کم شده و و سرانجام کاملا تنگ می شود در ناحیه مچ می تواند چند چین گسسته را مشاهده کرد تمام شخصیت های موجود در نقوش برجسته تمام رخ نشان داده شده و به سختی می توان وضعیت دقیق لباس هارا تشخیص داداما میتوان فر ض کردازآنجاکه آنها روی پیکرههامحسوس نیستند ، روی شانه ها و در هر طرف انتهای پیراهن قرار داشته اند.

nشلوار مادی : شلوار بلند و قطر هر پاچه به مچ پا نزدیکتر می شود کمتر می شود یک نوار باریک پارچه ای که دور پایین شلوار پیچیده شده به پارچه ها اجازه می دهد که8 دور مچ پا بسته شوند . یک نوار در هر طرف شلوار ، چین کاملی به آن می دهد که از زیر بر جستگی پا رد می شود . این مدلی است که امروز در شلوار های مخروطی به کار می رود . سادگی این دو پیش بلوز و شلوار معمولاً توسط کمربند چرمی بسیار نرم زیباتر شده است .

nکمربند مادی همراه باسگک کمانی:این کمربند دوبرابر دور کمر شخصی که ان را می بست طول دارد . این آزادی به او اجاز می دهد که در جلوگره بخورد و دو قسمت آویزان را باقی بگذارد . دو انتهای این کمربند تنگ شده و چیزی شبیه فنجان یک گل را تشکیل می دهند در دوران جنگ این کمربند دیگر تزئیین تصنعی نبود ، بلکه تبدیل به ابزاری جنگی می شد . این کمربند همیشه از جنس چرم بود و در پهلویش قلافی برای شمشیر و در جلوی آن قلافی برای کمان قرار داشت .

nکفش های مادی : از جنس چرم بود ، یک تکه ،بدون پاشنه با دوخت آشکار بودند. انتهای آنها نوک تیز است و کمی به طرف پایین انحنا دارد تا اسب سوار را راحت در سر جایش نگاه دارد . این کفش های بسیار نرم را می توان به جوراب های چرمی نیز تشبیه کرد .ازدو نوع کفش دیگر هم استفاده می کردند که عبارت بود از چکمه های چرمی ساق بلند  و دومی کفش های ساق بلندی که نوک آن رو به با لا برگشته است و جلوی ان با بند بسته می شود  

nردای مادی : ماد ها دو نوع روپوش دارند یک نوع آن به صورت شنل بدون آستین بوده و تنها از ناحیه گردن توسط دو قیطان به هم بسته می شد این نوع شنل یک تکه پارچه مستطیل شکل بود که تا قوزک پا می رسید نوع دوم که معروف به بالا پوش است دارای آستین بلند است و تا وسط ساق پا می آید مانند مانتوی پیشین توسط دو قیطان یا بند در ناحیه سینه بسته می شد و تنه شنل تنها از یک اتصال تشکیل شده است گاهی یقه آن با خز تزیین می شود که تنها به یک انتهای آن دوخته شده است      

فصل چهارم اعقتادات مذهبی  مادها

nاز دیگری ویژگی مادها که در بهتر شناساندن پوشاک می تواند به ما کمک کند اعتقادات مذهبی مادها است چرا که در نقوشی چون گوردخمه قیزقاپان سلیمانیه ما دو مرد مادی روبه رو هستیم که در حال نیایش هستند  و نوع پوشش انها ما را با پوشاک مادها آشنا می کند و ما را به این منظور راهنما خواهد شد که مادها در مراسمات مذهبی خود پوشاک مخصوص به خود داشتند و مسلماً افرادی که در این مراسمات دارای ارزش مذهبی بودند به طبع دارای پوشش مخصوص به خود بودند که انها را از مردم عادی قابل تشخیص می ساخته است 

nو یا در صحنه های دیگری که درگوردخمه دکان داوود نقش شده است  افرادی را در حال نیایش می بینیم که برسمی در دست دارند و دارای پوشش مخصوص به خود هستند. وشباهت زیادی به افرادی دارند که بر وری ورقه های طلای منسوب ماد دیده می شوند که این افراد مادی که پوشش مخصوص به خود دارند ودر هر نقش از این ورقه های طلایی این افراد برسمی در دست دارند که نمونه های مخصوص هستند در بیان نوع پوشش مغان مادی

قطعاتی ازورقه طلا منسوب به ماد که مغان مادی در این ورقه های طلانقش شده اند

فصل پنجم :پوشاک زنان و طبقه نظامیان

nاز خصوصیات دقیق پوشاک زنان این دوره اطلاع چندانی نداریم اما با توجه به نقش بر جسته آشوری در نینوا که مادها را به زور در حال کوچاندن نشان می دهد چنین بر می آید که زنان در آن دوره با صورت و مویی باز حرکت می کردند و پیراهنی تنگ تا مچ پا با آستینی کوتاه در بر می کردند و ظاهراً در فعالیت های اقتصادی دو شادوش مردان شرکت می کردند

nنظامی مادی با اسب نقل مکان می کرد و اغلب ریشی فرفری داشت . لباس او به طور سنتی همان لباسی است که قبلا توصیف شد یعنی پیراهن ، شلوار ، کفش های چرمی ، شنل ، کمربند همراه اسلحه هایش و تیاره (یا کلاه نمدی ) که توسط نوعی نیم تنه آهنی محافظت می شد . مادها به طور عادی از ارابه های جنگی استفاده می کردند نیزه هااز چوب بسیار محکم ساخته می شد .  بهترین نمونه یک سرباز مادی را در نقوش بر جسته تخت جمشید می توان جستجو کرد که جدای از اینکه لباس مادی به تن دارد دارای کمربند با سگک کمانی است از این صحنه دو نتیجه را می توان گرفت و آن اینکه پوشاک مادها در زمان هخامنشیان همچنان دارای ارزش و مقام پوششی بوده و هخامنشیان از این نوع پوشاک همواره استفاده می کردند چرا که نه در این صحنه که دربعضی دیگر از نقوش هخامنشی همواره آثار فرهنگ مادها را به وضوح می بینیم    

کوچاندن مادیها به عنف . از نقش برجسته آشوری نینوا . قرن هفتم ق.م

نظامیان مادی

نتیجه گیری

nاز آنچه که گفته شد چنین استنباط می شود که مادها با خصوصیات زندگی شبانی و روستایی به ایران آمدند (لباس خاص شبانان و قبایل کوچ کننده را داشتند ) سیستم خاص ملوک الطوایفی آنها ایجاب می کرده که هر قبیله برای خود مشخصه و نشان خاصی در جهات مختلف فر هنگی مثل لهجه ، پوشاک  رنگ لباس و نوع کلاه و... داشته باشند این قبایل تازه وارد را ما در آشور با تصاویری که مربوط به آغاز ورود به ایران است ( کفشهای ساق بلند و بندی با نوک بر گشته ، پوست بر دوش و...) می بینیم به مرور زمان با افزایش ثروت و ایجاد حکومت و امنیت نسبی لباس جنبه تجملی پیدا می کند و مادها کفشهای ساق بلند مخصوص راهپیمایی و زمین ها گل الود را نمی پوشیدند . مغان که قشر روحانی جامعه بودند با لباس خاص خود از سایر مردم متمایز می شوند که گوردخمه قیزقاپان وگوردخمه دکان داوودویا پلاک طلایی گنجینه جیحون این گروه را به خوبی نشان می دهد اما مردم عادی همان پوشاک عمومی یک ماد ر اداشتند و متمولین و ثروتمندان دارای انواع شنل و جبه و کلاههای مشخصه مقام اجتماعی خود بودند در این میان مادها در فرم وو رنگ لباس خود از همسایگان خود چون مانناها و یا اورارتو ها و آشوری ها نیز تاثیر پذیر فته اند چنان که نوک بر گشته کفشهای افراد بر روی لاوک زیویه قابل مقایسه با طرح کفشهای مادها است و این تاثیر پذیری به دورانهای بعد انتقال یافت و هخامنشیان نیز نه در پوشاک که از فرهنگ مادها بسیار تاثیر پذیر فتند.

منابع و مآخذ

nپور بهمن ، فریدون ، پوشاک ایران باستان ، ترجمه هاجر سیکارودی ، انتشارات امیر کبیر ،تهران1386 صفحات 33تا52

nسر افراز ،علی اکبر ، فیروزمندی ، بهمن ، ماد ،هخامنشی ، اشکانی،ساسانی، انتشارات عفاف تهران 1381صفحات 85تا91

nدیاکونوف ، ا.م،  تاریخ ماد،ترجمه کریم کشاورز، انتشارات علمی و فرهنگی ،تهران 1379،  صفحات 191،336،338

nماری کخ،هاید، از زبان داریوش ، مترجم پرویز رجبی ، نشر کارنگ تهران1377صفحات 115،164

nبیانی ، شیرین،تاریخ ایران باستان،انتشارات سمت تهران 1385صفحات64و 68

nپرادا، ایدت، هنر ایران باستان ، ترجمه یوسف مجید زاده ، انتشارات دانشگاه تهران 1386صفحه 174